«Алтай гимназияга келер ӱредӱлӱ јылда 5-чи класска балдарды аларыс».

Рейтинг:   / 2

Озо, озо, озо чакта отырган улус јок тушта… областной национальный школдыҥ эне-адаларыныҥ јуундары јурттардаҥ келген улуска байрам аайлу ӧдӧтӧн. Кӱндӱлӱ президиумга балдары јакшы ӱренип турган эки-ӱч эне-ада отыратан, ол эне-адалар кажы ла јыл сайын солынып отыргылайтан. Колхоз-совхозто иштеп турган, бойлоры школ божотпогон тегин улус, техничка, чабан пыймалу, эмезе сопокту да президиумда чала кемзинип калган отыргылайтан.

Оноҥ јуун ӧткӱрип турган школдыҥ администрациязы кӱӱнзеген эне-адаларга сӧс бергилейтен. Санаамга кирет, кажы ла јуунда кем-кем нени-нени мынайда этсин деп, бойыныҥ санаазы јеткенче, школдыҥ ӱредӱчилерин јастыра-мыстыра ӱредип ле јадатан. Келген эне-адалардыҥ кезиги конор јерлери јок болзо, интернатта балазыныҥ кыбында да конотон, интернатта балазы јадып турган эне-адалар балдарыныҥ интернатта кыптарында кыйалтазы јогынаҥ болгылайтан. Учы јаар воспитательдер бистиҥ эне-адаларысла таныш улус болгылап калатан. Бӱгӱн бастыразы јеҥил јорыкту кӧлӱктӱ улус Кан-Оозыннаҥ, Оҥдойдоҥ 3-4 часка јуунныҥ алдына ла једе конып келип, отурып ийеле јана бередилер. Алдында эне-адалар бир кӱн озо келгилейтен, келип калган улус кайда барар, балдарыныҥ урокторына отурып, интернатта узак болып, ӱзе немениҥ аайына чыгып туратандар.

Кӱӱк айдыҥ 18-чи кӱнинде алтай гимназияда эне-адалардыҥ јууны ӧтти. Алдында ӧткӧн јуунда ӱредӱниҥ министриниҥ эки ордынчызы О.Н. Бондаренко ло А.А. Курматов, алтаистиканыҥ институдыныҥ директоры Н.М. Екеева ла оноҥ до ӧскӧ бийик сайыттар болгон болзо ло О.Н. Бондаренко «эмди гимназияныҥ јуундарында јаантайын мындый кӧп каруулу улус туружар» деген болгон.

Бу јуунда тууразынаҥ бир де сайыт болбоды. Бондаренконыҥ ол сӧстӧрин алдында, ол јуунныҥ кийнинде, бир јыл кайра мен бичимелимниҥ бажалыгына тургузып, газетке бичиген болгом, ӧнӧтӧйин, ол сайыттар ундыгылабазын деп. Ундыгылап салды, биске, меге де болгой ло, чычып берди. Оныҥ шылтагы мындый болгодый. Алдында олор гимназияныҥ интернадыныҥ бир кадын айрыырга, лицейге берерге турарда эне-адалар тӱймеп чыккадый, коркымчылу болгон. Эмди берип салган, алтайларга тӱҥей ле эмтир, коркыыр неме јок эмтир, база да бир катты айрыза, эмезе гимназия ла лицейди бириктирип те салза, коркыыр неме јок. Олор оны билип алган. Алдында директор Марков А.А-ке сурактар болып туратан, эмди оны солып салган, база коркыыр неме јок. Башкаруныҥ шӱӱлтелерин корыйтан амвросийлер керек јок боло берген.

Ол келер ӱредӱлӱ јылда «гимназияныҥ интернадыныҥ база бир кадын лицейге берер», «гимназия ла лицейди бириктирер» деген сурактарды берер кижи јок болды. Гимназияныҥ директорлоры ондый сурактарга «бис оны билбезис, биске бистиҥ тӧзӧӧчигис, ӱредӱниҥ министерствозы нени айдар, оны ла бӱдӱредис» деп, каруулар јаантайын бергилейт. Директор Л.К. Манатова «келер ӱредӱлӱ јылда 5-чи класстарга балдар алылар ба?» деген суракка карууны мынайда јандырды: «јӱк кӱӱк айдыҥ 8-чи кӱнинде јарталып, биске айттылар, 5-чи класстарга балдарды аларыс. Ол керегинде газетке јар тургызарыс. Бойор билерер, калганчы болгон керекле колбой, бу сурак курч турган. Бейин келип турган балдар эне-адаларынаҥ башка јадарга белен эмес болгылайт. Биске экинчи психологтыҥ ставказын берген, ол алып јаткан балдарла эмди психологтор тыҥыда иштеер».

Јуунда кӧрӱлетен сурактар мындый болды: ӱредӱлӱ 2012-2013 јылдыҥ турулталары ла ӧскӧ ороондордыҥ тилиниҥ кафедразыныҥ каруулу куучыны. Бу сурактарды шӱӱжери ле башка-башка сурактар. Јуун башталарда председатель эдип 10-чы класстыҥ балазыныҥ энезин Тюхтеневаны председатель ле качы эдип база бир энени, гимназияныҥ ӱредӱчизин туттылар. Гимназияныҥ эмди ийделӱ уставы ла гимназияны башкарар советтиҥ положениези аайынча гимназияныҥ эне-адаларыныҥ јуунын ол советтиҥ председатели ӧткӱрер учурлу. Ол советтиҥ председателине Ю.В. Антарадоновтыҥ башкарганыла, Э.В. Бабрашевтиҥ болужыла лицейдиҥ ӱредӱчизин, алтай тил билбес Е.Д. Сортыяковты Марков А.А. тургузып ла корып алган болгон. Кийнинде Сортыяков Е.Д. гимназияныҥ директорыныҥ јерине албаданып, конкурста туружып, ӧдӱп албай калала, эмди эне-адалардыҥ јуунына да келбей барды. Кандый бир тоомјылу шылтакла келбеген болзо, ол керегинде директор Л.К. Манатова јуунда айдар учурлу болгон, эмезе Сортыяков Е.Д. олорго бӱгӱн керек јок боло берген.

Гимназияныҥ јанына јер алдыныҥ агаштарын - чибилерди Антарадонов Ю.В. улус баштап отыргысканы, кӱӱк айдыҥ байрамдарында алтай гимназияныҥ байрамдык лозунгтары јаҥыс ла орус тилле чийилгени ле балдарды калганчы звонок кӱн байрамдадып, «Галактика» апарып јатканы керегинде орус тилле «Листок» газеттиҥ кӱӱк айдыҥ 15-чи кӱнинде чыккан номеринде кыскарта чийген болгом. Бу јуунныҥ кийнинде артып куучындажарыста эне-адалардыҥ чыгартулу улузы бу бичимел аайынча Антарадонов Ю.В. ле Гусельникова Н.В. јолыгып јӱргендер, Галактика баратанын олорло јӧптӧп салгандар, јаҥыс «17 муҥга садып алган ӱч кӧк чибилерди эмди бис кайда эдерис?» деп, сурагылап турдылар. Олорго кем де каруузын бербеген… Јаҥыс ла ол Листоктыҥ сайттына база чыккан бичимелимниҥ алдына Айташев Амыр, «удабас Кудирмековтыҥ уулы гимназияны божодып салар, чыдажып ийер, оноҥ ол бичижин токтодып салар» - деп комментарий тургузып, маказырайт. Бир јанынаҥ бу чын да болор, мени јуундарына божотпой до баргылаардаҥ маат јок. Оныҥ учун бу бичимелди бичигенимниҥ тӧс шылтагы – эмди балдары ӱренип турган ла балдары келер ӧйдӧ ӱренер эне-адаларга баштанып чийедим.

Эне-адаларга айдатан тӧс шӱӱлте – бу гимназия ла гимназияныҥ ӱредӱчилериле слер канайда куучындажарар, олор слерге оной ло каруузын берер. Ӧскӧ сӧслӧ, олорго јалканчып, олор кандый ла јастыралар этсе, унчыкпай ӧткӱрип турзагар, олор слерди мынай ла бокко до бодобой тургылаар. Мында јаҥыс ла керижип јатсын деп айтпай јадым. Эне-адалар туткан гимназияныҥ башкарар совединде иштеп турган эне-адалар бойыныҥ балазыныҥ клазыныҥ параллельный класстарыныҥ эне-адаларыныҥ јуунына, эмезе база бир мындый текши гимназияныҥ эне-адаларыныҥ јуунында Советте эткен ижи керегинде каруулу куучындарын айдып турар учурлу. Совет тоомјылу иштезе, гимназияныҥ администрациязы эне-адаларды база текши тоор. Мен бу советте тӧрт јыл бололо, ондогы эне-адалар советтиҥ јуунына база келбес, ӱредӱниҥ министерствозыныҥ кижизи тӧрт јылга бир де катап келбеди, Марков А.А. оны бисле кожо кайкаачы болуп турды. Бис кӧп сабазы јӱк ле ӱредӱчилердиҥ ишјалына кожулталарды квартал сайын јӧптӧп турдыс. Ӧскӧ сурактар кӧрӧк дезеҥ, эне-адалар келбей турган советте администрацияныҥ улузы кӧп бололо, олорго чаптык сурактарды олор повесткага кийдирбей јадылар. Оноҥ советке кирер эне-адаларды олор база ажындыра талдап, јарамыкту улус кийдирет. Бистиҥ алтай улус «олорло тартышканы бойыҥа ла шоор болор, ары кедери эт» деп, Советке кирбейдилер, кирип алганы салкын кайдаар согор оноор кӧрӧт, эмезе ижинде турушпайдылар. Бис каланыҥ алтайларыныҥ Курултайыныҥ бӱдӱреечи кӱреези ле Тӧс Тӧргӧӧ кӧстӧгӧн гимназисттиҥ адазын Брысов В.И-ти, «Алтайдыҥ Чолмоныныҥ» баш бухгалтерин, ол советке јондыктаҥ деп кийдирип болбодыс. Арт учында Сортыяковтыҥ балазы гимназияны божодып та саларда, «Антарадонов база ла ойто кийдирзин деген, сурактар болзо Антарадоновко баштанзын деген» деп, Марков А.А. ойто ло Советке кийдирип оныҥ председателине кӧстӧп салгылады. Отырган эне-адалар, «је Антарадонов айткан болзо, канайдар, кийдиректер» дештилер.

Бир, кезикте эки јылда бир катап болып турган текши гимназияныҥ эне-адаларыныҥ јуунына бир катап келеле, улус гимназияныҥ администрациязыныҥ докладын угала, бойлоры нени де айтпай, тӱрген ле чыгып јӱргӱлей бергилейт. Ол јуунга эне-адалардыҥ тал ортозынаҥ ас улус келгилейт. Мениҥ уулым ӱренген класста класстыҥ да, гимназияныҥ да эне-адаларыныҥ јуундарына 24 кижинеҥ јӱк 4-5 кижи келет. Калганчы јуунда ойто ло тӧрт кижи турушты. Оноҥ эне-адалардаҥ каа-јаа ла улус сурактар бергилейт. Бу јуунда бир эне «балдарга бир кӱнде сегис урок тургузып јадылар, ӱредӱниҥ кийнинде балдар ажанарга столовыйга келзе, олорго слер кайда болдыгар, порциялар божоп калган дешкилеп, азырабай јадылар. Ол порциялар кайда барып турган?» деп суракка, директор Л.К. Манатова «слер меге не телефон сокпогонор, мениҥ телефонымныҥ номери кӧп улуста бар» деп удура тап этти, је бойыныҥ телефоныныҥ номерин тургуза ла трибунанаҥ эне-адаларга айтпады. Бир јанынаҥ бистиҥ алтай балдар кемзинчек, кажы ла азырабаган учурал керегинде эне-адаларына коптонып телефон сокпос. Экинчи јанынаҥ, бистиҥ алтай эне-адаларыс база кемзинчек, коркынчак, туку директордыҥ бойына телефон соготоны аҥылу јаан керек, база телефон сокпос. Анайдарда, ондый учуралдар кӧп болуп турган…

Эмдиги текши амвросийлердиҥ, ол тоодо гимназияныҥ администрациязыныҥ јастыразы, ол эне-адаларла олорды бойына теҥ кӧрӱп, ачык-јарык куучындашпай турганында. Сурак берген кижи бурулу болуп калат. А ол столовыйда балдарды сегис уроктыҥ кийнинде азырабай, порциялар јоголып калып турган учуралдарды директор, ол этпезе ӱредӱниҥ министерствозы, шиҥдеп, бурулу улусты кату каруузына тургузар учурлу. Бу бичимелди ӱредӱниҥ АР-ныҥ министерствозы олорго баштанган угузу бичик деп бодозын ла бичимелде темдектеген једикпестерди ӱзезин ајаруга алып, јастыраларды тӱзедип, бурулу улусты каруузына тургуссын деп сурайдым. Је бу ижениш калас болор, меге кем де каруузын бербес деп сананадым. Алдында канча кире алтайлап чийген бичимелдер куру јерге баргандый, ыҥ-шыҥ. Орустап чийзеҥ, сайыттар эмес те болзо, алтайлар јӱгӱрӱшкилеп турар, орустардаҥ коркып турган болор. Оныҥ учун орустап бичип, бастыра улус, орустар бистеҥ чик јок кӧп, ол алтай бурулу сайыттар, јӱк ол орус таныш улустарынаҥ, орус начальниктердеҥ уйалзын, орус начальниктер алтай амвросийлерди каруузына тургуссын деп орустап чийер кӱӱниҥ келер. Је ондый да болзо бичимелимди ӧнӧтӧйин алтайлап чийдим, орустардаҥ канчазын уйалар алтайларыстыҥ аамайына. «Бу аамай ла аркычы немелерге мындый баалу, јараш гимназияны нениҥ учун тудуп бергилеген? Орус балдар кайда ӱренер?» - деп, кыйгылар угулат. Антарадонов јуун болордо «дописались» - деп, кыйгырат. Онызы олордыҥ јастыралары керегинде бичибезин дегени, бичибезеҥ олорго ол ло керек, јӱӱлгилеп отырарга.

Бӱгӱнги гимназисттердиҥ эне-адалары ӱзеге јуук бойлоры бийик ӱредӱлӱ, арга-чакту, кӧлӱктерлӱ ле каладагы улустаҥ артык, јырс ла этире кийинген улус. Кудайга баш болзын, ондый ла болзын! Бу јуунныҥ кийнинде гимназияныҥ директоры 20-25 кире гимназисттердиҥ эне-адаларына быйанду грамоталар берип, олорды сценага кычырды. Олордыҥ чик јок кӧп сабазы јуунда јок болгоны јарталды, грамоталарды ойто кайра пачкага салып, туура јылдырып салдылар. Онызы классный руководительдер эне-адалардыҥ јуунга келери јанынаҥ иштебегенин, келген улусты директор учетко албаганын, јуунга јакшы белетенбегенин кӧргӱзет. Јуунда јок улусты не кычырар? Ол грамота берерге сананган эне-адалардыҥ кӧп сабазы јуунда јок болордо, онызы олордыҥ јуундарга јаантайын келбей турганын кӧргӱзет. Је ондый да болзо, ол эне-адаларды гимназияныҥ администрациязы нениҥ де учун бийик баалаган? Олор спонсорлор болор бо? Текши гимназияны тообогон улусты, директор нениҥ учун бийик балаган? Улуска ӱлеген грамоталарда ӱзезинде бир ле тӱҥей текст бичилген болгон. Мен бодозом, ол јастыра. Кажы ла эне-аданы аҥылап, олорго ол грамота нениҥ учун берилип јатканын грамотага чийип салар керек. Кырлардаҥ јаантайын гимназияныҥ эмезе класстыҥ јуунына келип албай да турган болзо, чабан кижиге оныҥ балазы јаҥыс ла беш темдектерге ӱренип турганы учун берген деп чийгей. Эмезе бу эне кижи акту бойы ончо бар кӱчиле, акту бойыныҥ ӧйин карамдабай, текши таскамал иште туружып турган деп чийгей. Эмезе, темдектезе, Алтай-Резоттыҥ директоры Текенов Сурдаш Эдуардовичке, гимназияга спонсор болуп турганы учун деп чийгей. Алдында «Алтайэнергобанктыҥ» управляющийи болгон, гимназияныҥ бастыра ӱредӱчилерине канча јылдарга экинчи ишјал тӧлӧгӧн Иванова Раиса Ильиничнага мындый грамота берилген бе? Берилбеген болзо, ол јастыраны тӱзедер керек. Онойып эдерге гимназияныҥ администрациязына не јетпей турган? Ӧй? Эне-адаларла иштеери ле ачык јӱрек? Балдарды ла эне-адаларды тооры?

Кӱндӱлӱ гимназисттердиҥ эне-адалары! Гимназияныҥ јӱрӱминде эрчимдӱ туружып туругар. Јуундарда унчыкпай отырбагар. Ол ӱредӱчилер слердиҥ балдарарды ӱредип турганы учун иштӱ, ишјалду. Гимназияныҥ администрациязына јаман сананбайдым. Јуундар ӧткӱрзер, улуска сурак бердирип эмес, кем сӧс айдарга турган, айдыгар деп, куучынга улусты кычырып туругар. Бой-бойысты тооп јӱректер.

 

В. Кудирмеков, ОНСШ-ныҥ ӱренчиги, гимназисттиҥ адазы.


Добавить комментарий


Защитный код
Обновить

Дополнительная информация