Бойыстыҥ уйаныс.

Рейтинг:   / 0

Улу классиктер айдып салган – «ӱзе немениҥ шылтагы кижиниҥ бойынаҥ башталып јат» ла «бойыҥды бойыҥ тообозоҥ, сени кем де тообос». Бу шӱӱлте бисле, алтайларла, болып турган калганчы керектерге ӱзезине келижип јат. Ол тоодо: алтай тилисти ундып браатканыс; Алтайысты быјарзыдып сӱрее-чӧпкӧ лӧ кресттерге бӱркедип браатканыс; кажы ла шилемир нени ле эт дезе оны ла эдип турадыс.

Бу бичимелди экинчизи -  Алтайысты быјарзыдып сӱрее-чӧпкӧ лӧ кресттерге бӱркедип браатканыс керегинде чийерис. Сыгын айдыҥ 21-чи кӱнинде Ӱкекте сары бӱрдиҥ ле Алтайына мӱргиген јаан мӱргӱӱл ӧткӧн. Кӧп улус јуулган, ол тоодо ӧскӧ ороондордоҥ кӧп айылчылар, камдар келген. Ондо турушкан улустыҥ айдыжыла, бистиҥ кажы ла байлу боочыгыс, аржандарыс ла байлаган јерлерис сӱрее-чӧпкӧ бастырып салган. Ондо куру болуштоптор, банкалар, чаазын, упаковкалар ла о.ӧ. Биске алтайларга бистиҥ јаман кылыгыс учун айылчылардыҥ алдына уйатту болды дештилер. Биске јӱк уйатту, а Алтайдыҥ ээзине, Алтайыска кандый кӱч! Бойыныҥ ла балдары кирге уймап, быјарзыдып јаткан. Ол ыраак, туку погранзаставалардыҥ ары јанында гран-кыйудагы јерлерге эм тургуза јӱк бис алтайлар ла тоолу ла ӧскӧ улус барат.

Эмезе, ол Улаган, Кӧк-Суу, Кан-Оозы ла Оҥдойдыҥ тайгаларына јӱк бистиҥ алтайларыс малын јайладат, аҥдайт ла ары-бери јорыктайт. Эм тургуза да болзо. Бис, алтайлар, «тӧрӧл јеристи», «бардыгы тӱрктердиҥ Ватанын» («бастыра тӱрктердиҥ туулган јерин, тӧрӧлин»), «слер јӱк церкпеге кирип мӱргӱйдер, бистиҥ, алтайлардыҥ, байлу байзыҥыс ол бистиҥ бастыра туулган ла јуртап јаткан, айландыра турган Алтайысты» кажы ла толугына, анчада ла бай јерлерине чычып-сийип, тӱкӱрип, сӱрее-чӧплӧ бӱркеп салдыс. Мында кем бурулу? Бойыс бурулу.

Кажы ла аймактыҥ ла јурттыҥ администрациязыныҥ башчылары, јӱзӱн-јӱӱр депутаттар, јурт-башчылар ла аймак-башчылар бойыныҥ јерлерин сӱрее-чӧптӧҥ арчыыр ишти баштаар керек. Ол јажыл бӱрдиҥ ле сары бӱрдиҥ мӱргӱӱлдерин ӧткӱрериниҥ алдында бу улус, анчада ла сайыттар, Алтайын арчыгылап алар керек. Эмди ол ло Эре-Чуйдыҥ ла Каракол ичиниҥ Ак-Јаҥыныҥ улузыныҥ ла ӧскӧ дӧ Алтайым деп сананган улустыҥ шылтузыла бу мӱргӱӱлдер бастыра Алтайыста ӧткӱрилип баштады.

Кудай ол кажы ла кижиниҥ ӧзӧгиндеги оҥдомол. Бӱгӱн Арасейдиҥ ичин баштарын алтынла бӱркеген, кӱнге мызылдаган церкпелер бӱркеп барып јат. Олордыҥ кезигин бойыныҥ акчазын каршулу керектер де эдип јууган којойымдар тургузат. Олор ло кӧп, јӱк церкпеге киреле ӱспекчин тургузып, мӱргӱп, церкпеге акча берип салып, јӱк «кудай мениҥ буруумды алып сал, аргада ла корып ал» деген улус, церкпенеҥ чыгала ару, ак-чек улус болып калдыс деп санангылайт. Кезиктери, «јаман неме этпезе, не мӱргӱӱр» де дешкилейт, база ла јаман кылык эткилейт, база ла ӱспекчинди тургузала, ойто ло ак канатту кудайдыҥ кижизи болгылай берет… Мыны не айдып турган дезе, кезик бистиҥ амвросийлерис Алтайына мӱргигенин куру ойын эдип алган. Ол ло Кан-Оозы аймактыҥ Главазы Маиков Л.Д. кандый бир керек ле болзо, кӧп улус јуубай, јаан јашту ӧрӧкӧндӧрди јакарган кептӱ мындый кӱнде барып, чӱрче, Алтайыска мӱргӱп салактар деп јууй тартып экелет. Аймактыҥ алтайларыныҥ Эл-Башчызы Яграшев А.М. бу мӱргӱӱлдерди кӧп улус јууп, бириктирип, јазап ӧткӱрерге турганы јаҥыс ла јакшы јанына апарат. Аймактыҥ главазы калыкты јарбай, мӱргӱӱлдерди бир аай эдер керек деп сананадым.

Кезик алтай аймактардыҥ амвросийлери бюджетте улусты јакарып, јондык биригӱлердиҥ бажына бюджеттиҥ сӧс уккур улузын албадап тургузып, мӱргӱӱлдерге кирижип, албатызын ла Алтайын кӧдӱрери керегинде эмес, јӱк бойыныҥ шердеезин быжууларын сананат. Олор јаҥыс мӱргӱп, Алтайын кӧдӱрери эмес, ден аргалу болзо кӱн олордыҥ јакарганы аайынча чыксын да деп санангылайт ошкош.

Бу јуукта меге Кӱпчеген јурттыҥ кезик улузы келип баргылады. Олорды меге бу јурттыҥ администрациязыныҥ јааны Мандаев В.П. аткарган эмтир. Улус мени олордыҥ јурттыныҥ јанында тургызылган крестти ойто алып саларына болушсын деп сурап келген. Бу сурак аайынча былтыр мен окылу самарала, алтайлардыҥ Тӧс Тӧргӧӧзиниҥ адынаҥ Оҥдойдыҥ тунчыларына ла Оҥдойдыҥ алтайларыныҥ Тӧс Тӧргӧӧзиниҥ турчыларына М.М. Теркинге ле А.Т. Кучиновко баштанган болгом. Озо баштап Мерген Михайлович бу сурактыҥ аайына бис туку качан чыгып салдыс, аймактыҥ депутаттарыныҥ президиумына абысты кычырала кезедип салдыс деди. Оноҥ угылды, улус ол крестти кодороло чачып ийген деп. Оноҥ абыс кемнеҥ де нени де сурабай, ол крестти ойто тургызып саларда, улус база меге баштанды. Быјыл кичӱ изӱ айдыҥ учында чаптылардыҥ Курултайында туружала, јанып клееделе мен ӧнӧтӧйин ол крестти барып кӧрӱп јӱрдим. Кӧрзӧм абыс 14-тиҥ эки швеллерин бириктирип каҥдап, бийиги эки јарым метр эделе, тургызала, бетонло урып салтыр. Мен ойто ло Мерген Михайловичке телефон соктым. Мерген Михайлович «мен бу суракты аймактыҥ депутаттарыныҥ сессиязында тургузарымда, Кӱпчеген јурттыҥ главазы да, бу јурттыҥ аймактагы депутады да унчыкпай отыргылап калды. Мен оны туку Јолоноҥ барала кодоротон бо! Улус бойыныҥ сходында абыс крест тургызарга јӧп сурап келерде јок деген. Абыс олорды неге де бодобогон. Кӱпчегенниҥ улузы бойлоры канайып калган?» деп, учурлу айтты.

Бӱткӱл алтай аймактыҥ алтай депутаттары јуулала, окылу јаҥ јаратпаган бир кресттиҥ аайына чыгып албай турган. Бӱткӱл јурттыҥ улузы олордыҥ эжигине келеле, крест тургызып саларда, унчыкпай отыргылап јат. Је Кавказта абыс анайда кылынбас эди. Бу бистиҥ окылу јаҥда отырган амвросийлерис неме этпей турганы, бистиҥ кезик эдер-тудар алтайларысты тӱрмеге јууктадат. Та кем де оны барып јаҥыскан кодорот, та кем де абыска ла окылу јаҥга јаман болот, та кем де ӧскӧлӧри учун бажын малтаныҥ алдына сугат. Бастыра албаты унчыкпай турган учун. Бойыстыҥ уйаныс мынаҥ кӧрӱнет. Мыныҥ кийнинде мен бӱткӱл алтай аймактыҥ окылу алтай Главазы деп канай мактанар, мен јурттыҥ администрациязыныҥ алтай главазы деп канай куучындаар, бис Оҥдойдыҥ алтай бӧкӱлери, алтай депутаттары эмезе Тӧжӱлейдиҥ тӧрӧӧндӧри деп канай айдынар, мен алтай деп канай аданар?

Ол Кӱпчегенниҥ јанында крестти Чуйдыҥ јолын тударда ӧлгӧн улуска деп абыстар айдып баштады. Керек дезе Кӱпчеген јурттыҥ алдындагы главазыныҥ јараткан колы бар дежет. Мен бодозом, ондый јурттыҥ јерин туура берген, эмезе бастыра калыкка салттарын јетиретен (кереестер, кресттер ле ступалар (боодо јаҥныҥ кресттери)) керектерди ол јердиҥ улузыныҥ текши јууны јараткан јӧп јогынаҥ, јаҥыс глава, эмезе кандый бир амвросий кол салган чаазынла эдерге чек јарабас. Эмди кызалаҥду капитализмниҥ ӧйинде бойы, эмезе ач-ӱрени керегинде тыркыраган амвросий неге ле колын салып берер...

Ӱч кӱн кайра Мӧндӱр-Сокконноҥ келип јадала кӧрзӧм Мыйтуныҥ јанында јолдо база кереес ошкош јаан таш тургызала, бетонло урып салтыр. Текши јарлу, чуйдыҥ јолын тӱрмеде отырган улус туткан, бу јол улустыҥ сӧӧктӧринеҥ тудылган. Ол тоодо кӧп алтай да, крест јок улус та ӧлгӧн. Кажыла километрде кресттер тургысса, јартап айдар сӧстӧр абыстарда табыла берер. Ого ӱзеери бу јӱзӱн-сабын Бавариндер, Вайнбергерлер ле оноҥ до ӧскӧлӧриниҥ ӧлгӧн јерлерин биске арга јокто кажы ла катап јолго чыксас, кӧрӧргӧ келижет. Агару Алтайыс сӧӧксалгыш болуп браат. Ичкери јӱрӱмди сананактар. Аайы-бажы јок кӧптӧп јаткан абыстарды ла церкпелерди база тегин улуска, ороонго азыраарга келижет. Олор ол кресттерди ле церкпелерди база бойлоры тургузып турган деп пе?

Ол «албаты» деген сӧс јебрен тӱрктердиҥ каандыктарында албадап салган, бактырып салган албатыларды адаганы чын болгодый. Бис ол сӧстиҥ учурын бойыска јууктатпай, бойыска келиштире тузаланбай, бойысты ӧрӧ тартып, калык кемине једер керек.

Сыгын айдыҥ 25-чи кӱнинде Улалуда «Терки» деп јиитердиҥ клубында «Крестоповал – это против власти или против церкви» деп тегерик стол болды. Ого барып, Топучийде крест аҥтарган алтай уулдардыҥ адаанын алар деп туруштым. Куучында Шабалин аймактыҥ абызы адай Павел ле АР-ныҥ кресттӱлериниҥ јааны адай Георгий туруштылар. Алтай улустаҥ тӧрт лӧ кижи болдыс. Јуун башталарда ла адай Павел сӧс айдатан трибунаны кемнеҥ де сурабай бойы экелген јаан, стенеге јӧлӧп салган кресттиҥ алдына тургузып салды, куучын баштала берди. Оноҥ ӱнберишке тургузылды ол трибунаны ойто јерине тургузар ба, эмезе абыс тургускан јерде, кресттиҥ алдына артырар ба? Ӱнберишле чик јок кӧп орус укту улус трибуна крестиҥ алдында турзын дештилер. Мениҥ сӧс айдар ӧйим келерде, мен ол трибунаны база кемнеҥ де сурабай, ойто кайра јерине тургузып, оноҥ куучындадым: «Мынай ла, бу трибунаны канай кемнеҥ де сурабай, абыс кресттиҥ алдына тургузат, оной ло бастыра Алтайдыҥ ӱстине абыстар кемнеҥ де сурабай кресттерди тургускылап јат. А бот оны алып ийерге, јерди ойто арчып саларга биске сход эдер керек, ӱнберишке тургузар керек, окылу јаҥныҥ ла абыстыҥ јӧбин алар керек! Слер тегин калыкты каршулу керек эттирерге ийде салып јадар. Алтай кижи унчыкпай-унчыкпай турала, кемизи де чыдашпай ол крестти кодорып салат. Слерге калактаар, улусты истеер шылтак табылат. Мыны токтодор керек. Чын Христостыҥ ӱредӱзин бӱдӱрип турган болзогор, ол улусты слер каршулу керекке ийткенер, окылу јаҥга, полицияга баштанар керек олорды каруузына тургуспазын деп». Јуунныҥ кийнинеҥ адай Георгий меге јууктап, быйанын айтты: «бис слерле 6 јыл јаргылажып турала, јакшы ӱредӱ алганыс, алтайлардыҥ чӱм-јаҥдары ла тӱӱкизи керегинде кӧпти билгенис. Туку качаннаҥ бейин слерге быйанымды айдарга тургам, быйанымды айдып јадым. Слер бойордыҥ калыгардыҥ јилбӱлери учун тартышканар, оҥдоп јадым. Топучийде керек эткен улуска јолыгып, олорды килеерге бис белен. Бис ол јаргыныҥ кийнинеҥ Алтайда бир де крест тургуспаганыс. Топучийде крестти Новосибирсктиҥ кӧлӱксӱӱчилери тургускан».

Эмди угуп турар болзо, бистиҥ генерал-губернаторыс Топучийде болгон керекти бойыныҥ аҥылу ајарузына алган, «кемниҥ де јаҥын кем де буспас учурлу» деген. «Ол тоодо алтайлардыҥ јаҥын база» деп, адакыда база айткан. Эмди кӧрӱп турар болзо, ол крестти тургузып турарда окылу јаҥныҥ јарадатан чаазындары алылбаган. Карын алтай улустыҥ чӱм-јаҥдары, алтай калыктыҥ байзыҥы – Алтайы, алтай улустыҥ јӧби јогынаҥ быјарзыдылып калган. Бистиҥ Главагыс Бердников А.В. озо баштап абыстарла, ол Новосибирсктиҥ кӧлӱксӱӱчилериле аайлажар учурлу – нениҥ учун бастыра окылу чаазындар этпей, ол керегинде озолодо јонго јарлабай нениҥ учун алтайлардыҥ байзыҥын – Алтайын јӱзӱн-базын јондогон агаштарла быјарзыдып, јолдо брааткан улусты чочыдып турган? Эмди канайдар?

Адакыда. Эл музей ачылып турарда Б. Бедюровтыҥ каланыҥ аэропортына В. Путинниҥ адын адаар дегенин алтай калыктыҥ Тӧс Тӧргӧӧзи ле Улалуныҥ алтайлары кезем јаратпай турулар. Мыны јартап чийер неме јок деп бодойдым. Јаҥыс ороон ичине алтайлар уйатка тӱштис.

Бу сурактар бастыразы бойыстаҥ камаанду. Олор канайып чечилер, анайып бойыстыҥ кирегисти кӧргӱзер.

 

В. Кудирмеков, алтай калыктыҥ Эл Башчызы.

 

Тунчы – патриот, бӧкӱ - герой, амвросий – акчага, јамыга садынган алтай сайыт, ӱспекчин – свеча.

Добавить комментарий


Защитный код
Обновить

Дополнительная информация